अभ्यासक्रम पर्यावरण आणि शाश्वतता - (4300003) एकूण क्रेडिट्स (L+T/2+P/2) परीक्षा योजना सिद्धांत गुण व्यावहारिक गुण एकूण गुण C CA ESE CA ESE 3 30* 70 0 0 100 युनिट युनिट निकाल (UOs ते 4) विविध स्तरांवर 6 UO) विषय आणि उप-विषय एकक - I इकोसिस्टम 1a. दिलेल्या इकोसिस्टमच्या घटकांसह रचना स्पष्ट करा. 1.1 इकोसिस्टमची रचना आणि घटक. 1 ब. दिलेल्या परिसंस्थेसाठी कार्बन, नायट्रोजन, सल्फर आणि फॉस्फरस चक्र स्पष्ट करा. 1.2 इकोसिस्टमचे प्रकार, इकोसिस्टममधील बदल. 1क. खालील मुद्द्यांवर दिलेल्या इकोसिस्टमचे संवर्धन करण्याच्या गरजांचे समर्थन करा: • पृथ्वीची वहन क्षमता • बायोम्स, • पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र 1.3 कार्बन, नायट्रोजन, सल्फर, फॉस्फरस सारखी विविध नैसर्गिक चक्रे. 1 दि. जैवविविधता या शब्दाचे महत्त्व स्पष्ट करा. 1.4 इकोसिस्टम संवर्धन, पृथ्वीची वहन क्षमता, भारतातील बायोम्स, (ESA) पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र. 1e. पर्यावरण अभियांत्रिकीमध्ये IUCN रेड लिस्टचे महत्त्व स्पष्ट करा. 1.5 जैव विविधता, त्याची गरज आणि महत्त्व, इंटरनॅशनल युनियन फॉर कॉन्झर्व्हेशन ऑफ नेचर (IUCN) रेड लिस्ट. 1च. दिलेल्या नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित सामग्रीच्या जागतिक पर्यावरणीय ओव्हरशूट आणि आभासी पाण्याची आवश्यकता मोजा. 1.6 इकोलॉजिकल फूट प्रिंट, व्हर्च्युअल वॉटर, ग्लोबल इकोलॉजिकल ओव्हरशूटची संकल्पना. (अध्याय - 1) एकक - II प्रदूषण आणि त्याचे प्रकार 2a. दिलेल्या परिस्थितीत "प्रदूषण आणि प्रदूषक" या शब्दाचे स्पष्टीकरण करा. 2.1 प्रदूषण आणि प्रदूषक यांची व्याख्या. 2ब. वायू प्रदूषणाचे त्याच्या स्त्रोताच्या आधारे वर्गीकरण करा. 2.2 वायू प्रदूषण, वर्गीकरण आणि त्याचे स्रोत. 2c. दिलेल्या प्रकारचे वायू प्रदूषण नियंत्रित करण्यासाठी संबंधित उपकरणे वापरा. 2.3 वायू प्रदूषण नियंत्रण उपकरणे. २ दि. दिलेल्या प्रकारच्या जलप्रदूषणाचा सामना करण्यासाठी संबंधित उपचार पद्धती स्पष्ट करा. 2.4 जल प्रदूषण, BOD, COD, pH, एकूण निलंबित घन पदार्थ, टर्बिडिटी, एकूण घन पदार्थ यांसारखे प्रदूषण मापदंड. 2e. घनकचरा व्यवस्थापनाची संबंधित तंत्रे त्याच्या वैशिष्ट्यांवर आधारित लागू करा. 2.5 प्राथमिक, दुय्यम आणि तृतीय यांसारखी सांडपाणी प्रक्रिया. 2f. दिलेल्या परिस्थितीत ध्वनी प्रदूषणाचे तोटे स्पष्ट करा. 2.6 घनकचरा निर्मिती, स्रोत आणि महापालिका घनकचऱ्याची वैशिष्ट्ये. 2 ग्रॅम. प्लॅस्टिक कचरा आणि ई-कचरा यांमुळे पर्यावरणाचा होणारा ऱ्हास सांगा. 2.7 महानगरपालिका कचरा आणि घातक कचरा गोळा करणे आणि विल्हेवाट लावणे. 2.8 ध्वनी प्रदूषण-त्याचे परिणाम, स्रोत आणि मोजमाप. 2.9 प्लास्टिक कचरा आणि त्याचा धोका. 2.10 ई कचरा आणि त्याचा धोका. (अध्याय - 2) एकक - III उर्जेचे अक्षय स्त्रोत 3a. दिलेल्या परिस्थितीत संबंधित ऊर्जा धोरणाचा अवलंब करून अक्षय ऊर्जेच्या गरजेचे समर्थन करा. 3.1 नवीकरणीय ऊर्जा आणि ऊर्जा धोरणाची गरज. 3ब. दिलेल्या परिस्थितीत स्केचसह सोलर थर्मल आणि पीव्ही प्रणालीचे कार्य स्पष्ट करा. 3.2 सौर ऊर्जा: राष्ट्रीय सौर मिशन. 3c. दिलेल्या सिस्टीममध्ये प्रगत कलेक्टर, सोलर पॉन्ड, सोलर वॉटर हीटर, सोलर ड्रायरची गरज औचित्य सिद्ध करा. 3.3 सोलर थर्मल आणि पीव्ही सिस्टमची वैशिष्ट्ये. प्रगत संग्राहक, सौर तलाव, सोलर वॉटर हीटर, सोलर ड्रायर, पॉलीक्रिस्टलाइन, मोनोक्रिस्टलाइन आणि पातळ फिल्म PV प्रणाली. 3 डी. भारतातील पवन ऊर्जेचे महत्त्व सांगा. 3.4 पवन ऊर्जा : भारतातील पवन ऊर्जेची वाढ. 3e. दिलेल्या परिस्थितीत संबंधित प्रकारचे विंड टर्बाइन निवडा. 3.5 विंड टर्बाइनचे प्रकार - अनुलंब अक्ष विंड टर्बाइन (VAWT) आणि क्षैतिज अक्ष विंड टर्बाइन (HAWT). 3f. बायोमास उर्जेच्या स्त्रोतांचे संबंधित प्रकार ओळखा. 3.6 HAWT चे प्रकार - ड्रॅग आणि लिफ्टचे प्रकार. 3 ग्रॅम. साध्या बायोगॅस प्लांटचे कार्य स्पष्ट करण्यासाठी त्याचे सुबक लेबल केलेले आकृती काढा. 3.7 बायोमास : ऊर्जा स्त्रोत म्हणून बायोमासचे विहंगावलोकन. इंधन म्हणून बायोमासची थर्मल वैशिष्ट्ये. 3 ता. दिलेल्या परिस्थितीसाठी ऊर्जा निर्मितीचे स्रोत ओळखा. 3.8 अनऍरोबिक पचन, बायोगॅस उत्पादन यंत्रणा, उपयोग आणि साठवण. 3.9 नवीन ऊर्जा स्रोत : भूऔष्णिक ऊर्जा, महासागर ऊर्जा स्रोत, भरती-ओहोटी ऊर्जा रूपांतरण, हायड्रोजन ऊर्जा. (अध्याय - 3) एकक - IV हवामान बदल 4a. पर्यावरणाच्या संदर्भात “हवामान बदल” या शब्दाचे स्पष्टीकरण करा. 4.1 दिलेल्या परिसरात हवामान बदलावर परिणाम करणारे घटक ओळखा. 4ब. दिलेल्या परिस्थितीत उद्भवणाऱ्या विविध कारणांमुळे ग्लोबल वॉर्मिंगच्या दुष्परिणामांचे वर्णन करा. 4.2 हवामान बदलाची व्याख्या. 4c. "ग्रीनहाऊस इफेक्ट" हा शब्द त्याच्या कारणांसह स्पष्ट करा. 4.3 ग्लोबल वार्मिंग - कारणे, परिणाम, प्रक्रिया. 4d. हवामान बदलामध्ये ओझोन कमी होण्याचा परिणाम त्याच्या कारणांमुळे सांगा. 4.4 हरितगृह परिणाम. 4e. दिलेल्या संदर्भात हवामान बदलाचा प्रभाव कमी करण्यासाठी संबंधित हवामान बदल व्यवस्थापन प्रणालीची गरज सिद्ध करा. 4.5 ओझोन कमी होणे. 4.6 हवामान बदलावर परिणाम करणारे घटक. 4.7 प्रभाव आणि शमन. 4.8 हवामान बदल व्यवस्थापन. (अध्याय - 4) एकक - V पर्यावरणीय कायदे आणि शाश्वत पद्धती 5a. दिलेल्या परिस्थितीत पर्यावरणाशी संबंधित धोरण किंवा कायदा वापरा. 5.1 भारतातील पर्यावरणविषयक धोरणे. 5 ब. दिलेल्या परिस्थितीत दिलेल्या कायद्याची संबंधित तरतूद सांगा. 5.2 हवाई कायदा, जल कायदा, पर्यावरण संरक्षण कायदा, वन्यजीव संरक्षण कायदा, वन संवर्धन कायदा, जैवविविधता कायदा. 5c. दिलेल्या परिस्थितीत पर्यावरण व्यवस्थापन प्रणालीची आवश्यकता स्पष्ट करा. 5.3 पर्यावरण व्यवस्थापन प्रणाली : ISO 14000, व्याख्या आणि फायदे. ५ दि. दिलेल्या परिस्थितीत रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचे तत्व वापरा. 5.4 पावसाचे पाणी साठवणे. 5e. भारतात ग्रीन बिल्डिंगची आवश्यकता औचित्य सिद्ध करा. 5.5 भारतातील हरित इमारत आणि रेटिंग प्रणाली. 5f. दिलेल्या इमारतीसाठी ऊर्जा मोजणीसाठी संबंधित रेटिंग प्रणालीचा अवलंब करा. 5.6 पाळणा ते पाळणा संकल्पना आणि जीवन चक्र विश्लेषण. 5 ग्रॅम. “पाळणा ते पाळणा संकल्पना” आणि “जीवन चक्र विश्लेषण” या संज्ञा स्पष्ट करा. 5.7 ग्रीन लेबल. 5 ता. भारतातील कार्बन क्रेडिट सिस्टिमचे महत्त्व सांगा. 5.8 कार्बन क्रेडिट प्रणालीचे फायदे आणि तोटे. 5i 5R संकल्पनेचे महत्त्व स्पष्ट करा. 5.9 5R ची संकल्पना (नकार द्या, कमी करा, पुन्हा वापरा, पुन्हा वापरा, रीसायकल). 5.10 इको टुरिझम: फायदे आणि तोटे. (अध्याय - 5)